Elazığ’da bir kayısı üreticisiyle hasattan önce konuşun. Bahar donunu, suyun ne zaman geleceğini, ürünü kime satacağını anlatır. Aynı konuşmada hem tabiatın hem de ekonominin hesabı vardır. Atatürk’ün tarıma bakışını anlamak için bu hesabı dinlemek gerekir. Çünkü onun Meclis kürsüsünde dile getirdiği mesele, çiftçinin tarlasında başlayan ve bütün memleketi ilgilendiren bir geçim meselesiydi.
Atatürk, 1 Kasım 1937’de Türkiye Büyük Millet Meclisinin açılışında “Millî ekonominin temeli tarımdır” dedi. Konuşmasının devamında topraksız çiftçi bırakılmamasını ve bir aileyi geçindirebilen arazinin bölünerek üretim gücünü yitirmemesini istedi. Bu iki öneri, onun çiftçiye hangi gözle baktığını gösterir. Toprağı işleyen insanın o topraktan geçinebilmesi, ülkenin kalkınması kadar önemliydi.
Cumhuriyet’in ilk yıllarında bu anlayışın en somut adımlarından biri, 1925’te aşar vergisinin kaldırılmasıydı. Ürün üzerinden alınan bu verginin kaldırılması, köylünün üzerindeki yükü hafifletti. Aynı yıl Ankara’da kurulan ve bugün Atatürk Orman Çiftliği adını taşıyan işletme ise tarımda yeniliğin nasıl yaygınlaştırılabileceğine dair bir örnekti. Elverişsiz bir arazide kurulan çiftlik, üreticinin yeni yöntemleri yerinde görebileceği bir uygulama alanı oldu. Atatürk 1937’de çiftliği Hazineye bağışladı.
Bu iki adımı birlikte okumak gerekir. Çiftçiye yeni bir üretim yöntemi göstermek kadar, o yöntemi uygulayabileceği ekonomik koşulları sağlamak da önemlidir. Bir üretici, gelecek sezonun masrafını nasıl karşılayacağını bilmiyorsa gördüğü yeniliği kendi bahçesinde denemekte tereddüt eder. Atatürk’ün Mecliste köylere kadar ulaşacak uygulamalı çalışmaları vurgulaması da bu açıdan anlamlıdır. Bilginin değeri, üreticinin onu kendi koşullarında kullanabilmesiyle ortaya çıkar.
Bugün bir kiraz bahçesinde bunun karşılığı çok somut olabilir. Üretici, zararlının ne zaman ortaya çıktığını tuzaklarla izler ve mücadele kararını bahçesindeki gözleme göre verir. Bunun için üniversitenin, tarım teşkilatının ve üreticinin sezon boyunca temas hâlinde olması gerekir. Araştırmacı da bahçeye girdiğinde hangi yöntemin o yörede işe yaradığını, hangi önerinin üreticinin imkânlarını aştığını görür. Böylece sahadan gelen soru, bir sonraki araştırmanın konusunu belirleyebilir.
Atatürk’ün tarıma bakışını bugün hatırlamanın en iyi yolu, üreticinin gelecek yıl da toprağını işleyebilmesi için neye ihtiyaç duyduğunu sormaktır. Bir kayısı üreticisi hasat sonunda emeğinin karşılığını alabiliyor mu? Bir çiftçi ailesi toprağından geçinebiliyor mu? Köyde yetişen bir genç, orada kalarak kendine bir gelecek kurabiliyor mu? Cumhuriyet’in tarım anlayışını bugün bu sorulara verebildiğimiz cevaplar yaşatır.