Megali İdea bitti mi? Bence bu sorunun cevabı, neyin bittiğini sormakla başlıyor. Yunanistan’ın sınırlarını genişletmeyi amaçlayan tarihsel proje 1922’de Anadolu’da ağır bir yenilgiye uğradı. Fakat bir siyasi ülkünün toplum hafızasındaki ömrü, onu hayata geçirmek için girişilen savaşlardan daha uzun olabilir. Türkiye’de Turan fikrinin farklı kuşaklarda farklı anlamlarla yeniden gündeme gelmesi gibi, Yunanistan’da da Megali İdea’nın simgeleri zaman zaman milliyetçi söylemlerde kendine yer bulabilir. Türkiye açısından asıl mesele, bu söylemlerin hangi şartlarda somut bir siyasi talebe dönüştüğünü görebilmektir.
Bir ülkünün siyasete dönüşmesi
“Büyük Ülkü” anlamına gelen Megali İdea, 1844’te İoannis Kolettis’in Yunan Meclisi’nde yaptığı konuşmayla siyasi bir çerçeve kazandı. Kolettis, Yunan dünyasını o günkü krallığın sınırlarının çok ötesinde tarif ediyordu. Selanik’ten İstanbul’a, Girit’ten Trabzon’a uzanan bu tasavvurda İstanbul, Bizans mirası nedeniyle özel bir yer tutuyordu. Zamanla farklı biçimler alan bu anlayışın Anadolu’daki en somut sonucu, 1919’da İzmir’in işgaliyle başlayan ve 1922’de Yunan ordusunun yenilgisiyle sona eren askerî girişim oldu. 1923 Lozan Barış Antlaşması ise iki ülke ilişkilerinin ve sınır düzeninin temelini oluşturdu.
Bugün İstanbul’u, Batı Anadolu’yu ya da Karadeniz’de bir Pontus devleti kurulması fikrini güncel bir devlet politikasının parçaları olarak ileri sürmek, somut kanıt gerektirir. Ankara’nın dikkatini öncelikle resmî açıklamalara, diplomatik girişimlere ve sahadaki uygulamalara vermesi gerekir. Bir siyasetçinin kullandığı tarihsel simgeyi de bir hükûmetin attığı adımı da kendi ağırlığıyla değerlendirmek, dış politikada doğru tepkiyi vermenin ön şartıdır.
Ege’de bugünün anlaşmazlıkları
Ege’de Türkiye’yi doğrudan ilgilendiren meseleler ortada. Karasularının genişliği, kıta sahanlığının sınırlandırılması, hava sahası ve Doğu Ege adalarının askerî statüsü başlıca anlaşmazlıklar arasında. Atina, karasularını 12 deniz miline kadar genişletmeyi uluslararası hukuktan doğan bir hak olarak görüyor. Ankara ise Ege’nin coğrafi özellikleri nedeniyle böyle bir adımın Türkiye’nin açık denizlere erişimini ve denizcilik faaliyetlerini ciddi biçimde sınırlayacağını savunuyor. On İki Ada’nın egemenlik statüsü 1947 Paris Barış Antlaşması’yla belirlendi. Bugünkü tartışmalardan biri, ilgili antlaşmaların askerî statüye ilişkin hükümlerinin nasıl yorumlanıp uygulandığıdır.
Bu başlıkları kamuoyuna anlatırken haritaların, antlaşma metinlerinin ve sahadaki uygulamaların üzerinden konuşmak gerekir. Bir balıkçının avlandığı sulardan ticaret gemilerinin kullandığı güzergâhlara kadar uzanan sonuçları olan bir mesele, birkaç sert açıklamayla geçiştirilemez. Aynı şekilde, iki ülke arasında sıcak temas riskini azaltacak askerî iletişimi ve diplomatik görüşmeleri sürdürmek de Türkiye’nin çıkarınadır.
Batı Trakya’da haklar, Kıbrıs’ta siyasi gelecek
Batı Trakya Türklerinin meselesi, gündelik hayatta karşılığı olan haklar üzerinden ele alınmalı. Lozan’ın güvenceye aldığı azınlık haklarının uygulamada ne ölçüde karşılık bulduğuna bakmak gerekir. Türkiye, toplumun Türk kimliğini ifade edebilmesi konusunda yaşanan sorunlara dikkat çekiyor. Yunanistan resmî olarak “Müslüman azınlık” tanımını kullanıyor. Türk kimliğini adında taşıyan bazı derneklerle ilgili Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi kararları da tartışmanın somut bir boyutunu oluşturuyor. Bir ailenin çocuğuna kendi dilinde eğitim aldırabilmesi ve bir derneğin kendi kimliğini adıyla ifade edebilmesi, diplomatik görüşmelerde izlenebilecek açık ve somut konulardır. iye’nin bu kurumlarla hukuk içinde ve açık bir diyalog yürütmesi, kendi yurttaşlarının haklarına verdiği değerin göstergesidir. Batı Trakya’da savunduğumuz hakları daha inandırıcı kılan da bu tutarlılıktır.
Kıbrıs’ın ise kendi siyasi tarihi var. Adanın Yunanistan’a bağlanmasını hedefleyen Enosis düşüncesi, Kıbrıs Türk toplumunun tarihsel güvenlik kaygılarını anlamak açısından önemlidir. Bugün adanın geleceği üzerine kurulacak bir düzenin kalıcılığı, Kıbrıs Türklerinin güvenliğine ve siyasi iradesine vereceği somut güvencelere bağlıdır. Bu nedenle Kıbrıs’ı Ankara ile Atina arasındaki pazarlığın bir maddesi gibi görmek, adada yaşayan insanların geleceğine ilişkin asıl soruyu gözden kaçırır.
Dedeağaç ve dengeli dış politika
ABD ile Yunanistan arasındaki savunma iş birliği de Türkiye’nin yakından izlemesi gereken bir konu. Washington, Dedeağaç Limanı’nı NATO’nun doğu kanadı için önemli bir lojistik merkez olarak tanımlıyor. Türkiye açısından bu açıklamanın yanında limanın fiilî kullanımına, bölgedeki askerî varlığın niteliğine ve kararların Ege ile Trakya’daki güvenlik dengesine etkisine bakmak gerekir. Ankara bu konuda hem Atina’yla hem Washington’la doğrudan konuşabilmeli. Terör ve sınır aşan güvenlik iddiaları da doğrulanabilir bilgiler üzerinden adli ve diplomatik kanallarda takip edilmeli.
Megali İdea’nın mirasını bilmek, Türkiye’ye komşusuyla ilişkilerinde tarihsel bir perspektif kazandırır. Bu perspektifin değeri, bugünkü gelişmeleri ne kadar isabetli okumamıza yardım ettiğinde ortaya çıkar. Ege’de haklarımızı kararlılıkla savunabilir, Batı Trakya Türklerinin karşılaştığı sorunları hukuk zemininde takip edebilir, Kıbrıs Türklerinin siyasi iradesini gözetebilir ve bütün bunları yaparken Atina’yla konuşmayı sürdürebiliriz. Bence dengeli dış politikanın ölçüsü de budur. Ankara, bir gerginliğin tırmanmasını önleyebildiği kadar, müzakere masasında hangi hakkı niçin savunduğunu da açıkça ortaya koyabilmelidir.
